“Chiếc áo bà ba trên dòng sông thăm thẳm

Thấp thoáng con xuồng bé nhỏ lướt mong manh

Nón lá đội nghiêng tóc dài con nước đổ

Hậu Giang ơi em vẫn đẹp ngàn đời…”

Bài ca được sáng tác bởi nhạc sĩ Trần Thiện Thanh đã vẽ nên bức tranh người phụ nữ miền Tây (người dân hay gọi tắt là miền Tây thay vì gọi là Miền Tây Nam Bộ) điều đặc biệt tạo nên sự nổi bật của người phụ nữ là chiếc Áo Bà Ba.

Có rất nhiều ý kiến về nguồn gốc của chiếc áo Bà Ba, nhưng tôi nghĩ ý kiến của nhà văn Sơn Nam khá chính xác. Ông cho rằng: ‘Chiếc áo Bà Ba là bộ trang phục của người Mã Lai mang trong mình dòng máu Trung Hoa. Chiếc áo Bà Ba có vạt áo ngắn, không cổ. Đây là nét đặc trưng của chiếc áo Bà Ba’.

Những người cao tuổi ở Cái Mơn, Bến Tre, miền Tây Nam Bộ Việt Nam đã nói với tôi rằng: ‘Khoảng 200 năm trước, có một người đàn ông phương Tây đến đây để mua bán hàng hóa. Trong chuyến hành trình, ông ta dừng lại nghỉ ngơi tại Mã Lai và bắt gặp một nhóm người gọi chiếc áo đó là Áo Bà Ba. Ông ta tìm thấy vẻ đẹp tiềm ẩn trong chiếc áo đó là sự sạch sẽ và vẻ đẹp thuần khiết, ông mang chiếc áo trở về Cái Mơn. Vì vậy chiếc áo Bà Ba được hầu hết người dân ở các tỉnh miền Tây mặc.

Những người nông dân ở khu vực châu thổ sông Mê Kông (tên gọi khác của khu vực miền Tây Nam Bộ Việt Nam) thường mặc chiếc áo Bà Ba đen đi làm công việc đồng áng bởi vì nó dễ dàng giặt sạch. Chiếc áo Bà Ba làm từ vải bông cotton nên sẽ mau khô sau khi giặt.

Áo Bà Ba không có cổ, vạt sau là một miếng vải thô và vạt trước được xẻ thành hai vạt. Ở giữa vạt trước, có một đường nút giữa được may dọc theo chiều dài của chiếc áo. Áo Bà Ba xẻ ra làm hai bên tà và có độ dài đến mông, điều đó giúp người mặc cảm thấy thoải mái hơn. Phần vạt áo phía trước có hai túi lớn khá tiện lợi cho việc mang những vật dụng nhỏ như thuốc lá, hộp diêm, tiền… Bởi vì tính hữu dụng và thoải mái, cả đàn ông và phụ nữ ở khu vực Đồng bằng sông Mê Kong đều thích mặc áo Bà Ba. Nó được mặc khi họ làm việc, đi chợ. Người ta thường chọn màu sáng như trắng hoặc xám để đi ra ngoài.

Chiếc áo Bà Ba thể hiện cho vùng đất miền Tây Nam Bộ, sau đó lan rộng đến các tỉnh phía Nam và khắp cả nước.

Trước năm 1960, những phú ông thường mặc bộ áo Bà Ba trắng. Phụ nữ mặc áo Bà Ba hồng, tím, hoặc xanh da trời và thường mặc cùng với quần trắng. Từ năm 1960, vì thường xuyên tiếp xúc và giao tiếp với những người Mỹ và châu Âu, những người đàn ông giàu có chuyển sang mặc trang phục tân thời, nhưng những người phụ nữ khuê các giàu có vẫn mặc bộ áo Bà Ba đến tận 1975.

Vào những năm 1960, áo Bà Ba của phụ nữ được cách tân cho đẹp hơn và thời thượng hơn. Nó không suông và rộng như trước mà nó sẽ chật hơn với những đường chít eo và ngực. Bên cạnh đó, những nhà thiết kế cũng cách tân các loại cổ khác nhau như cổ lá sen, cổ tim, cổ cánh én, và các kiểu khác. Đôi khi họ bỏ hai túi trước để làm chiếc áo mang nét mềm mại hơn.

Áo Bà Ba có nguồn gốc từ Tây Nam Bộ, sau đó lan rộng khắp các tỉnh miền Nam và cả nước. Đặc biệt, hình ảnh chiếc áo Bà Ba làm ta nghĩ đến nét đơn giản, thanh lịch của người phụ nữ ở miền quê sông nước.